Küresel Asgari Kurumlar Vergisi: Zarar Durumunda Vergi Yükümlülüğü ve Küresel Kapsamda Zarar Mahsubu Seçimi
- Giriş
Türkiye’de 1 Ocak 2024’ten itibaren yürürlüğe giren ve ilk beyanları 2026’da yapılacak olan Küresel Asgari Kurumlar Vergisi (GloBE) kuralları, yıllık konsolide hasılatı 750 milyon Avro’yu aşan çok uluslu işletme (ÇUİ) grupları için yeni bir vergi dönemini başlatmıştır. Bu yeni düzenlemenin en sık merak edilen ve stratejik planlama gerektiren yönlerinden biri, bir ülkede ticari faaliyetlerin zararla sonuçlandığı yıllardaki vergi durumudur.
Bu uluslararası vergi bülteni, GloBE kuralları çerçevesinde zarar eden bir işletmenin ek vergi (top-up tax) yükümlülüğünün bulunup bulunmadığına netlik getirmeyi amaçlamaktadır. Daha da önemlisi, Model Kurallar’ın 4.5’inci maddesinde düzenlenen ve ticari zararları gelecekteki vergi yükünü azaltacak değerli bir “vergi kalkanına” dönüştürme imkânı sunan “Küresel Kapsamda Zarar Mahsubu Seçimi (GloBE Loss Election) Mekanizması”nı, pratik bir örnek yardımıyla incelemektedir.
- GloBE Kuralları ve Efektif Vergi Oranı Hesaplaması
GloBE sisteminin merkezinde, her bir ülkedeki faaliyetler için ayrı ayrı hesaplanan Efektif Vergi Oranı (EVO) yer alır. EVO, o ülkedeki vergi giderinin, yine GloBE kurallarına göre düzeltilmiş matraha bölünmesiyle bulunur. Formül şu şekildedir:
Efektif Vergi Oranı = Net GloBE Geliri
Düzeltilmiş Kapsanan Vergiler
- Düzeltilmiş Kapsanan Vergiler: Cari dönem ve ertelenmiş vergileri içeren, ancak GloBE kuralları kapsamında olmayan vergilerin (örneğin dolaylı vergiler) indirildiği vergi gideri tutarıdır.
- Net GloBE Geliri: Finansal muhasebe kâr/zararından yola çıkılarak, GloBE kurallarına özgü gelir ve gider düzeltmelerinin yapılmasıyla ulaşılan matrahtır.
Eğer bir ülkedeki EVO, %15’lik asgari oranın altındaysa, aradaki fark kadar bir “ek vergi” (top-up tax) doğar ve bu vergi genellikle grubun o ülkedeki iştiraki tarafından ödenir.
- Zarar Durumu ve Küresel Kapsamda Zarar Mahsubu Seçimi
3.1. Zarar Edilen Yılda Ek Vergi Ödenir mi?
Bu konudaki en temel sorunun cevabı nettir: Bir ülkede ilgili mali yılda Net GloBE Geliri yerine Net GloBE Zararı oluştuğunda, o yıl için herhangi bir ek vergi doğmaz. Zira ek vergi, “düşük vergilendirilmiş kâr” üzerinden hesaplanır ve kârın olmadığı yerde vergi de olmaz.
Ancak bu durum, ÇUİ’ler için kritik bir dezavantajı ve ekonomik sorunu beraberinde getirmektedir. Standart kurallar altında, ilgili yılda oluşan ve vergiye neden olmayan bu zarar, GloBE sistemi açısından yok sayılır ve gelecek yıllara devretmez. Diğer bir deyişle, işletmenin o yıl katlandığı gerçek ekonomik zarar, gelecekteki potansiyel vergi yükünü azaltıcı bir unsur olarak kullanılamadan kaybedilir (“use it or lose it”). İşte GloBE Model Kurallar Madde 4.5, bu sorunu çözmek üzere tasarlanmış seçimlik bir hak tanımaktadır.
3.2. Madde 4.5 Seçimi: Kaybolan Zararın Vergi Varlığına Dönüştürülmesi
Madde 4.5 “GloBE Zarar Mahsubu Seçimi”, bir ÇUİ grubuna, zarar edilen yıldaki Net GloBE Zararını, “GloBE Zararı” (GloBE Loss) adıyla resmi bir matrah unsuru olarak tescil etme hakkı tanımaktadır. Bu seçim yapıldığında, kaybedilecek olan zarar, gelecekte aynı ülkede elde edilecek GloBE gelirlerinden mahsup edilmek üzere ileriye taşınabilen değerli bir “vergi varlığına” veya “geleceğe yönelik vergi kalkanına” dönüştürülmektedir.
3.3. Seçim Mekanizması ve Sonuçları
Seçim yapıldığında süreç şu şekilde işlemektedir. İlgili mali yıl için Net GloBE Zararı tutarı kadar bir “GloBE Zararı” yaratılır ve bu tutar ileriye taşınmak üzere kaydedilir. Bu seçimin yapıldığı yılda, anlamsız veya hatalı EVO hesaplamalarının (örneğin negatif bir sayıya bölme) önüne geçmek amacıyla, ilgili ülkedeki “Net GloBE Geliri” sıfır kabul edilir. Bu seçim, GloBE Bilgi Beyannamesi’nde (GloBE Information Return – GIR) ayrıca belirtilir.
3.4. Seçimin Koşulları ve İptali
- Kapsam: Seçim, ilgili yargı alanında yerleşik tüm işletmeler için “ya hep ya hiç” prensibiyle yapılır.
- Geçerlilik ve İptal: Seçim, iptal edilmediği sürece takip eden yıllarda da geçerlidir ve ÇUİ tarafından daha sonraki bir yılda isteğe bağlı olarak iptal edilebilir.
- Otomatik İptal (5 Yıl Kuralı): En önemli koşullardan biri, seçimin yapıldığı yılı takip eden beş yıl boyunca ilgili ülkede hiç Net GloBE Geliri elde edilmezse, seçimin otomatik olarak iptal olması ve o zamana kadar birikmiş “GloBE Zararı” hakkının tamamen kaybedilmesidir.
- Uygulamaya Yönelik Örnek
ABC A.Ş., Türkiye merkezli büyük bir ÇUİ grubunun Almanya’da faaliyet gösteren iştirakidir. Şirket, Türkiye’deki yerel vergi teşvikleri nedeniyle efektif vergi oranı genellikle %15’in altındadır.
- Yıl: Yatırım ve Zarar Yılı
- ABC A.Ş.’nin Net GloBE Zararı: -100 Milyon €
- Ek Vergi Sonucu: Kâr olmadığından 0 € ek vergi ödenir.
- Yıl: Kâra Geçiş Yılı
- ABC A.Ş.’nin Net GloBE Geliri (zarar mahsubu öncesi): +150 Milyon €
- Kapsanan Vergiler: 15 Milyon €
Birinci Seçenek: Madde 4.5 Kapsamında Seçim Yapılmaması (Standart Durum)
- 1. Yıl Sonucu: -100 Milyon € tutarındaki GloBE zararı sistemde tanınmaz ve indirim hakkı kaybedilir.
- 2. Yıl Hesaplaması:
- Net GloBE Geliri: 150 Milyon €
- Efektif Vergi Oranı (EVO): 15 Milyon € / 150 Milyon € = %10
- Ek Vergi Oranı: %15 (asgari) – %10 (EVO) = %5
- Ödenecek Ek Vergi (Top-up Tax): 150 Milyon € x %5 = 7,5 Milyon €
İkinci Seçenek: Madde 4.5 Kapsamında Seçim YAPILMASI (Stratejik Karar)
- 1. Yıl Sonucu: -100 Milyon € zarar için seçim yapılır. Bu tutar, gelecek yıllara devredilmek üzere “GloBE Zararı” olarak kaydedilir.
- 2. Yıl Hesaplaması:
- Dönem Net GloBE Geliri: 150 Milyon €
- Devreden GloBE Zararı Mahsubu: -100 Milyon €
- Ek Vergi Matrahı (Ayarlanmış Net GloBE Geliri): 150 Milyon € – 100 Milyon € = 50 Milyon €
- Efektif Vergi Oranı (EVO): 15 Milyon € / 50 Milyon € = %30
- Ödenecek Ek Vergi (Top-up Tax): EVO (%30), Asgari Oran’dan (%15) yüksek olduğundan, ödenecek ek vergi 0 €’dur.
Yukarıdaki örnekten de görüleceği üzere, Madde 4.5 seçilmesi durumunda ÇUİ grubunun 7,5 Milyon € tutarında bir ek vergiden tasarruf etmesini sağlamıştır.
- Stratejik Değerlendirme
Bu seçimin yapılması kararı, basit bir uyum çalışmasında ziyade, derinlemesine bir finansal analiz gerektirir.
5.1. Potansiyel Avantajları
- Ek Vergi Yükünün Optimizasyonu: En temel faydası, gelecekteki ek vergi yükünü doğrudan azaltarak grubun toplam vergi yükünü optimize etmektir.
- Volatiliteye Karşı Korunma: Özellikle faaliyetleri döngüsel olan ve kârlılıkları dalgalanan şirketler için, zarar edilen yılların kârlı yıllardaki vergi yükünü dengelemesini sağlayarak bir nevi koruma kalkanı oluşturur.
- Varlık Değerinin Korunması: Muhasebe ve ekonomi açısından bir zarar, işletme için bir kayıptır. Bu seçim, bu ekonomik kaybın GloBE sisteminde de bir “değer” olarak tanınmasını ve korunmasını sağlar.
5.2. Potansiyel Dezavantajları ve Riskler
- Gelecekteki Kârlılığa Yönelik Belirsizlik ve Atıl Kalan Zararlar: En büyük risk, seçim yapılan ülkede gelecek 5 yıl içinde yeterli kârın elde edilememesidir. Bu durumda, yaratılan zarar hakkı kullanılamadan kaybedilebilir veya atıl kalabilir.
- Artan İdari Yük ve Karmaşıklık: Bu seçimin yapılması ve “GloBE Zararı” hesabının yıllar boyunca takibi, vergi ve finans departmanları için ek bir idari yük getirir. Bu süreç, sofistike finansal takip sistemleri ve potansiyel vergi denetimleri için sağlam bir dokümantasyon altyapısı gerektirir.
- Nakit Akışının Zaman Değeri: Gelecekte sağlanacak bir vergi tasarrufunun bugünkü değeri, paranın zaman değeri nedeniyle daha düşüktür. Karar verilirken bu finansal prensip de göz önünde bulundurulmalıdır.
- Sonuç ve Türkiye’deki Çok Uluslu İşletmeler İçin Değerlendirme
GloBE kuralları, bir ülkede zarar edildiği yılda ek vergi ödenmemesini temel alsa da, asıl stratejik karar, bu zararın gelecekteki vergi yükünü azaltmak için kullanılıp kullanılmayacağı noktasında ortaya çıkmaktadır. Madde 4.5’te yer alan “Küresel Kapsamda Zarar Mahsubu Seçimi”, bu imkânı sunan güçlü bir vergi planlama aracıdır.
Ancak bu seçim, her duruma uyan tek bir çözüm değildir. Potansiyel vergi tasarrufu; geleceğe yönelik kârlılık beklentileri, nakit akışının zaman değeri ve idari yükümlülükler gibi faktörlerle bir arada tartılarak her bir yargı alanı için özel ve dikkatli bir şekilde değerlendirilmelidir.
Türkiye’deki ÇUİ grupları için ise bu seçim hakkı;
- Büyük çaplı yeni yatırımların ilk yıllarında,
- “Yatırım Teşvik Belgesi” kapsamında olup ilk yıllarda zarar etmesi beklenen projelerde,
- Teknoloji ve Ar-Ge merkezleri gibi başlangıç maliyetleri yüksek olan faaliyetlerde veya
- Faaliyetleri konjonktürel dalgalanmalara açık olan şirketler için özellikle kritik öneme sahip bir stratejik araçtır.
Karar verilirken, ilgili ülkedeki operasyonların gelecek 5 yıllık iş planları ve kârlılık projeksiyonları dikkatle incelenmeli, bu seçim hakkının grubun genel vergi stratejisiyle uyumu titizlikle değerlendirilmelidir.
Türkiye’de faaliyet gösteren çok uluslu işletmeler ve iştiraklerinin zarar durumunda vergi yükümlülüğü ve küresel kapsamda zarar mahsubu seçimi dahil küresel asgari kurumlar vergisi ve bültenimizde yer alan hususlara ilişkin sorularınız için bize ulaşabilirsiniz.